Hoogveen is een van de zeldzaamste en meest fascinerende landschapstypen van Nederland — en de Peel is er het levende bewijs van. Dit type veen ontstaat uitsluitend door de ophoping van veenmos, een proces dat duizenden jaren in beslag neemt en een uiterst nauwkeurig waterbeheer vereist. Om te begrijpen waarom de Peelgebieden zo waardevol zijn, moet je eerst begrijpen hoe hoogveen werkt.
Hoe ontstaat hoogveen?
Hoogveen heeft maar één brandstof nodig: regenwater. In tegenstelling tot laagveen — dat in polders en beekdalen wordt gevoed door grondwater — is hoogveen volledig afhankelijk van neerslag. Daardoor is het extreem zuur (pH 3,5 tot 4,5) en voedselarm. Gewone planten kunnen hier niet overleven. Veenmos (Sphagnum) wel.
Het geheim van Sphagnum zit in zijn celstructuur. Naast gewone levende cellen bezit elk Sphagnumblad grote, dode reservoircellen (hyalocyten) die tot twintig keer hun eigen gewicht aan water kunnen opslaan. Daardoor houdt een levend veenmostapijtje de omgeving permanent nat. Als het veenmos afsterft, breekt het niet af — de zure, zuurstofloze omgeving verhindert dat. Zo stapelen dode Sphagnumdelen zich laag op laag op: dat is veen.
De groei is traag: gemiddeld slechts 1 millimeter per jaar. Een veenpakket van 5 meter — zoals dat vroeger in delen van de Peel aanwezig was — heeft dus zeker 5.000 jaar nodig gehad om te vormen.
Hoogveen als klimaatarchief en koolstofopslag
Veen is een van de krachtigste koolstofopslagplaatsen op aarde. Wereldwijd slaan veengebieden twee keer zoveel koolstof op als alle bossen samen, terwijl ze slechts circa 3% van het landoppervlak beslaan. In levend hoogveen wordt nieuwe koolstof vastgelegd door groeiend veenmos; het afgestorven materiaal raakt ingesloten zonder ooit te oxideren.
Als veen wordt afgegraven of uitgedroogd, keert die opgeslagen koolstof als CO2 terug in de atmosfeer. Dat is precies wat er in de Peel is gebeurd: eeuwen van turfwinning hebben enorme hoeveelheden koolstof vrijgemaakt. Het herstel van de Peelveengebieden is dus niet alleen goed voor de natuur, maar ook een directe klimaatmaatregel. In 2026 loopt in Nederland het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) dat verdroging van veengebieden wil terugdringen.
Wat vertelt het veen ons over het verleden?
Omdat afgestorven plantenmateriaal niet verrot in veen, fungeren veenpakketten als een natuurlijk archief. Pollen, zaden en zelfs veenlijken (menselijke resten, bewaard door het zure milieu) leveren informatie op over klimaat en vegetatie van duizenden jaren geleden. In de Peel zijn veenpollen gevonden die teruggaan tot 7.000 jaar voor Christus.
Hoe verschilt hoogveen van laagveen en heide?
Drie veelvoorkomende misverstanden:
- Hoogveen vs. laagveen: Laagveen ligt in polders en wordt gevoed door grondwater. Het is minder zuur en bevat meer resten van riet en zegge. Hoogveen is geïsoleerd van het grondwater en bestaat bijna uitsluitend uit Sphagnum.
- Hoogveen vs. heide: Heide groeit op zandige, droge grond. Ze kan grenzen aan hoogveen, maar is een compleet ander ecosysteem. In de Strabrechtse Heide zie je hoe heide en nat veen naast elkaar kunnen bestaan.
- Levend vs. dood veen: Dood veen is droog, donkerbruin en bevat geen levende veenmossen. Levend (actief) hoogveen heeft een groen-rood veenmostapijtje dat vochtig aanvoelt en nog steeds groeit.
Hoogveen herstel in de Peel: wat is er gedaan?
Na de definitieve stopzetting van grootschalige turfwinning in de Peel (jaren 1960) bleven droge veenvlakten over. Staatsbosbeheer en Natuurmonumenten begonnen in de jaren negentig met herstelwerk door:
- Het plaatsen van meer dan 200 stuwen in historische turfvaarten om water vast te houden
- Het verwijderen van bomen die te veel water verdampen
- Het afdekken van droge veenvlakten met natte Sphagnummatten
- Het verlagen van sloten rondom de gebieden om verdroging te stoppen
In 2026 groeien in zowel de Groote Peel als de Mariapeel weer aaneengesloten veenmosvlakken van tientallen vierkante meters. Het herstel is gaande — maar het zal nog generaties duren voordat er sprake is van een echt functionerend hoogveensysteem.
- Wat is het verschil tussen hoogveen en laagveen?
- Laagveen ontstaat in beekdalen en polders door ophoping van riet en andere moerasplanten; het wordt gevoed door grondwater. Hoogveen ontstaat op hogere, vlakke gronden uitsluitend door regenwater en de ophoping van veenmos. Hoogveen is daardoor zuurder en voedselarmer dan laagveen.
- Hoe snel groeit hoogveen aan?
- Hoogveen groeit uiterst traag: gemiddeld slechts 1 millimeter per jaar. Een veenpakket van 5 meter dik heeft dus circa 5.000 jaar nodig om te vormen. Die opgebouwde laag stond in de Peel centraal bij de turfwinning.
- Is hoogveen belangrijk voor het klimaat?
- Ja, hoogveen is een van de grootste koolstofopslagplaatsen op aarde. Wereldwijd slaan veengebieden twee keer zoveel koolstof op als alle bossen samen, terwijl ze slechts 3% van het landoppervlak beslaan. Herstel van hoogveen helpt CO2-uitstoot te reduceren.
- Waarom is het veen van de Peel verdwenen?
- Tussen de 14e en 20e eeuw is het veen van de Peel systematisch afgegraven voor turf, de toenmalige brandstof. Turfgravers werkten in alle weersomstandigheden om het zwarte goud te steken, te drogen en via kanalen te vervoeren.
- Kun je hoogveen zelf bezoeken in de Peel?
- Ja, actief hoogveen is te zien in de Groote Peel, Deurnese Peel en Mariapeel. Blijf wel op de aangewezen paden: veenmos is uiterst gevoelig voor betreding en één voetstap kan tientallen jaren groei vernietigen.